ایران نخستین گامها برای استخراج و فرآوری عناصر نادر خاکی را برداشته است؛ موادی که در ساخت موتور خودروهای برقی، توربینهای بادی، تجهیزات الکترونیکی، سامانههای دفاعی و آهنرباهای دائمی کاربرد دارند. بااینحال، فاصله میان یافتن یک ذخیره معدنی و تبدیل آن به محصولی قابلاستفاده در صنایع پیشرفته بسیار بیشتر از ساخت یک معدن و کارخانه معمولی است.
به گزارش فولادنیوز، عناصر نادر خاکی، خلاف نامشان، الزاما در پوسته زمین کمیاب نیستند. دشواری اصلی این است که معمولا بهصورت مخلوط و با عیار پایین در کنار یکدیگر قرار دارند. شباهت شیمیایی این عناصر، جداسازی آنها را پیچیده، پرهزینه و نیازمند فناوری خاص کرده است. به همین دلیل، ارزش واقعی نه در خاک معدن، بلکه در مرحلهای ایجاد میشود که عناصری مانند نئودیمیم، پراسئودیمیم، دیسپروزیم و تربیوم با خلوص بالا از یکدیگر جدا شوند.
افتتاح یک پروژه، نه تکمیل یک صنعت
فروردین ۱۴۰۴ نخستین پروژه عناصر نادر خاکی ایران با محوریت تولید کنسانتره مونازیت به بهرهبرداری رسید. این طرح کوچکمقیاس با هدف آزمودن فرایند فرآوری، افزایش عیار و دستیابی به دانش فنی داخلی راهاندازی شد. گزارشهای منتشرشده نشان میدهد خط آزمایشی توانسته عیار مواد معدنی را تا ۱۶۵ برابر افزایش دهد. این اتفاق برای صنعتی که ایران در آن تجربه تولید تجاری نداشته، دستاورد فنی مهمی است؛ اما هنوز نمیتوان آن را معادل ورود کشور به بازار جهانی عناصر نادر خاکی دانست.
درواقع، آنچه تاکنون تولید شده بیشتر یک محصول میانی است. کنسانتره مونازیت مجموعهای از چند عنصر را در خود دارد و برای ورود به صنایع پیشرفته باید مراحل شیمیایی پیچیدهای را پشت سر بگذارد. تولید اکسید خالص هر عنصر، تبدیل آن به فلز و سپس ساخت آلیاژ یا آهنربای دائمی، حلقههایی هستند که ارزش افزوده اصلی در آنها شکل میگیرد.
معدن «سپهر یک» در شهرستان مروست استان یزد، یکی از نقاط اصلی برنامه ایران برای توسعه این زنجیره است. نخستین پروانه بهرهبرداری عناصر نادر خاکی کشور برای این محدوده صادر شده و مطالعات انجامشده، کانهزایی مونازیت و چرالیت را در منطقه تایید کردهاند.
کارخانه مروست هنوز روی کاغذ تکمیل نشده است
در تیر ۱۴۰۴، استانداری یزد و شرکت تجلی درباره احداث نخستین کارخانه فرآوری و تولید صنعتی عناصر نادر خاکی در مروست توافق کردند. در این نشست، تامین آب، برق و زیرساختهای اجرایی بهعنوان پیششرط آغاز فعالیت کارخانه مطرح شد. شرکت تجلی نیز بعدها اعلام کرد مجوز تاسیس کارخانه تولید انبوه را دریافت کرده است.
این اطلاعات یک مرزبندی مهم ایجاد میکند: ایران خط کوچکمقیاس و دانش اولیه تولید کنسانتره و برخی اکسیدها را به دست آورده، اما کارخانه تولید انبوه مروست هنوز باید ساخته و به بهرهبرداری پایدار برسد. بنابراین عبارت «افتتاح نخستین پروژه» نباید این تصور را ایجاد کند که کشور اکنون مجموعه کاملی از عناصر تفکیکشده را در مقیاس تجاری تولید میکند.
محصول نهایی را چه کسی میخرد؟
مساله بعدی، بازار مصرف است. عناصر نادر خاکی زمانی ارزش راهبردی پیدا میکنند که به محصولی مانند آهنربای نئودیمیمی، آلیاژ مقاوم، کاتالیست، فسفر نوری یا قطعه الکترونیکی تبدیل شوند. اگر ایران تنها کنسانتره مخلوط تولید کند، بخش اصلی ارزش افزوده همچنان در کشور دارای فناوری جداسازی و ساخت محصول نهایی ایجاد خواهد شد.
صنایع خودرو، تجهیزات پزشکی، الکترونیک، انرژیهای تجدیدپذیر و صنایع دفاعی ایران میتوانند مصرفکنندگان بالقوه این مواد باشند، اما تولیدکننده معدنی به قرارداد خرید بلندمدت، استاندارد خلوص و مشخصات دقیق محصول نیاز دارد. کارخانه نمیتواند ابتدا مخلوطی از اکسیدها تولید کند و بعد بهدنبال مشتری بگردد؛ باید از ابتدا مشخص باشد کدام عنصر، با چه خلوصی و برای کدام صنعت تولید میشود.
حلقهای سختتر از معدن
جداسازی عناصر نادر خاکی مصرف بالای مواد شیمیایی دارد و میتواند پساب اسیدی و پسماند آلوده ایجاد کند. مونازیت نیز ممکن است با عناصر پرتوزایی مانند توریم همراه باشد. ازاینرو، ارزیابی زیستمحیطی، مدیریت باطله و نظارت پرتوی باید همزمان با ساخت کارخانه پیش بروند، نه پس از آغاز تولید.
ایران اکنون از مرحله انکار ظرفیت عبور کرده و به مرحله اثبات آزمایشگاهی رسیده است. گام تعیینکننده بعدی، انتشار اطلاعات شفاف درباره ذخیره اقتصادی، ترکیب عناصر، ظرفیت کارخانه مروست، فناوری جداسازی، هزینه تولید و خریداران محصول است. تا آن زمان میتوان گفت ایران معدن و دانش اولیه فرآوری را دارد، اما صنعت کامل عناصر نادر خاکی هنوز ساخته نشده است.
دیدگاهتان را بنویسید