امتیازهای صنعتی به رانتهای غیرمولد تبدیل شدهاند / جانمایی بسیاری از صنایع در مناطقی انجام شده که مزیت نسبی ندارند
سجاد غرقی، عضو هیات نمایندگان اتاق ایران در گفتوگوی اختصاصی با «فولادنیوز»، تحریم و ناترازیها را مهمترین مساله اقتصاد ایران دانسته و معتقد است، حمایتهایی که در ابتدا برای حمایت و پرورش صنایع انجام شده بود، بهتدریج به رانتهای غیرمولد تبدیل شده است. او یکی از بزرگترین چالشهای صنعت در ایران را، جانمایی غیرکارشناسی برخی صنایع میداند.
به گزارش فولاد نیوز، سجاد غرقی، عضو هیات نمایندگان اتاق ایران، با اشاره به چالشهای پیش روی اقتصاد کشور اظهار کرد: اقتصاد ایران از یک سو با فشارهای ناشی از تحریم و فشار حداکثری مواجه است و از سوی دیگر، با مساله ناترازیها دستوپنجه نرم میکند.
ناترازیها ناشی از رانتهایی هستند که در دوران تأسیس صنایع، قابل قبول به حساب میآمدند
ناترازیها، علاوه بر اشکالات موجود در حکمرانی، ناشی از رانتهایی هستند که در دوران تأسیس صنایع قابل قبول به حساب میآمدند.
وی افزود: در آن دوران، امتیازات و یارانههایی در حوزه انرژی یا ارز به برخی صنایع، بهویژه صنایع بزرگ، داده میشد تا این صنایع پا بگیرند. این اتفاق از اواخر دهه ۴۰ تا اواخر دهه ۷۰ رخ داد. بخش عمده پروژههای بزرگ و اصلی که امروز در صنایع برق، نفت، گاز، پتروشیمی، معدن و صنایع معدنی فعال هستند، متعلق به همین دهههاست.
غرقی اضافه کرد: در حوزه معدن و صنایع معدنی نیز اتفاقات عمده در معادن فلزی، صنعت مس، کارخانههای فولاد و معادن بزرگ کشور طی دهههای ۶۰ و ۷۰ رقم خورد.
وقتی ارز ترجیحی تخصیص داده میشود، خود ارز ترجیحی به محلی برای کسب سود تبدیل میشود
غرقی گفت: در آن مقطع، حاکمیت سیاستی را اعمال میکرد و امتیازهایی در نظر میگرفت تا این صنایع شکل بگیرند؛ اما پس از عبور از آن دوره، سیاست صنعتی باید تغییر میکرد. این امتیازها بهتدریج به رانتهای غیرمولد تبدیل شدند. وقتی ارز ترجیحی تخصیص داده میشود، خود ارز ترجیحی به محلی برای کسب سود تبدیل میشود.
وقتی قیمت حاملهای انرژی منطبق با قیمتهای جهانی تعیین نمیشود، تولید به بستری برای دامپینگ، تبدیل میشود و مازاد آن به قاچاق اختصاص پیدا میکند
این عضو هیات نمایندگان اتاق ایران گفت: همچنین وقتی قیمت حاملهای انرژی منطبق با قیمتهای جهانی تعیین نمیشود، این وضعیت به بستری برای تولید با هزینه پایینتر اما غیرواقعی، شبیه دامپینگ، تبدیل میشود و در برخی موارد نیز مازاد آن به قاچاق اختصاص پیدا میکند.
یکی از رانتهای موجود در صنعت، رانت مجوز است
غرقی ادامه داد: یکی دیگر از این رانتها، رانت مجوز است. در دهههای گذشته، رانت تسهیلات بانکی را نیز داشتیم که اکنون دیگر وجود ندارد. بنابراین، ما با موضوع ناترازیها مواجه هستیم؛ ناترازیهایی که سیاست تثبیت قیمتها و ذینفعان آن مانع واقعیشدن قیمتهایشان شدهاند. در نتیجه، سرمایهگذاری لازم در حوزه توسعه نفت، گاز و پتروشیمی انجام نشده است.
امروز تولید بنزین اقتصادی نیست و نیروگاههای ما نیز پس از اجرای طرح تثبیت قیمتها، برای سرمایهگذاران غیردولتی انگیزه کافی ایجاد نکردهاند
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران اظهار کرد: امروز تولید بنزین اقتصادی نیست و نیروگاههای ما نیز پس از اجرای طرح تثبیت قیمتها، برای سرمایهگذاران غیردولتی انگیزه کافی ایجاد نکردهاند. همین وضعیت باعث شده است ناترازیها به نقطه کنونی برسند. مصرف افزایش یافته و زیرساختها نیز با استهلاک مواجه شدهاند.
او افزود: اکنون ناترازی به مرحلهای رسیده است که باید درباره آن تصمیمی عاجل گرفته شود. امروز با مسائل بنزین، گازوئیل و گاز روبهرو هستیم.
تحریم و جنگ در اقتصاد ایران یک بسته محسوب میشوند
این عضو هیات نمایندگان اتاق ایران بیان کرد: موضوع دوم، تحریم است که من آن را به اقتصاد سیاسی کشورهای معارض ایران مرتبط میدانم. جنگ نیز بخشی از همین بسته است؛ یعنی تحریم و جنگ در اقتصاد ایران یک بسته محسوب میشوند. ما اکنون در نقطهای قرار داریم که بهعنوان فعالان اقتصادی، ابتدا باید تصویری واقعی از وضعیت داشته باشیم. هر دو مساله به نقطهای رسیدهاند که باید درباره آنها تصمیمگیری شود.
ما درباره آنچه به تحریمها و فضای جنگ مربوط میشود، اختیار و نقشی نداریم و حتی نمیتوانیم توصیه ویژهای ارائه کنیم؛ آنچه میتوانیم درباره آن سخن بگوییم، این است که برای ناترازیها چه باید کرد
غرقی گفت: ما درباره آنچه به تحریمها و فضای جنگ مربوط میشود، اختیار و نقشی نداریم و حتی نمیتوانیم توصیه ویژهای ارائه کنیم. آنچه میتوانیم درباره آن سخن بگوییم، این است که برای ناترازیها چه باید کرد؛ زیرا ناترازی وضعیتی است که چه در شرایط جنگ، چه در شرایط صلح و چه در شرایط ثبات، باید برای آن راهحل داشته باشیم.
وی تصریح کرد: تحریم و ناترازی با یکدیگر ارتباط دارند و بر هم اثر میگذارند، اما همبستگی مستقیم ندارند. برخی فعالان اقتصادی مشکلات اقتصادی را به تحریم مرتبط میکنند، اما پاسخی برای ناترازیها ارائه نمیدهند. این سخن به معنای بیاثر بودن تحریم نیست؛ بلکه به این معناست که راهحل این دو مساله متفاوت است.
مهمترین مساله در ناترازی انرژی، قیمت و توزیع ناعادلانه انرژی است
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران بیان کرد: مهمترین مساله در ناترازی انرژی، قیمت و توزیع ناعادلانه انرژی است. برای نمونه، در حوزه بنزین، زمانی که با کمبود منابع مالی مواجه هستیم، هفت تا هشت میلیارد دلار یارانه به بخشی داده میشود که مولد نیست و به تولید منجر نمیشود. این یارانه نیز الزاماً به افرادی تعلق نمیگیرد که صلاحیت دریافت آن را دارند. فردی که خودروی مدلبالا دارد یا چهار یا پنج خودرو در اختیار دارد، بیشترین یارانه را دریافت میکند، اما کسی که هیچ خودرویی ندارد، از این یارانه بهرهای نمیبرد.
ناترازی انرژی باعث شکلگیری تولیداتی میشود که الزاماً بر مصرف بهینه متمرکز نیستند؛ خودروسازان داخلی نمونه مشخص این موضوع هستند
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران در ادامه گفتوگو با فولادنیوز افزود: از سوی دیگر، این وضعیت باعث شکلگیری تولیداتی میشود که الزاماً بر مصرف بهینه متمرکز نیستند. خودروسازان داخلی نمونه مشخص این موضوع هستند؛ آنها روی خودروی برقی یا بهینهسازی مصرف کار نمیکنند، زیرا سوخت ارزان است. فردی که خودروی تولید داخل را خریداری میکند، میتواند با مصرف ۱۰ یا ۱۲ لیتر از آن استفاده کند، بدون آنکه فشار زیادی را احساس کند.
موضوع ناترازی اگرچه از اقتصاد سیاسی، تحریمها و جنگ تأثیر میپذیرد، اما راهحلهای مستقلی دارد
غرقی ادامه داد: موضوع ناترازی اگرچه از اقتصاد سیاسی، تحریمها و جنگ تأثیر میپذیرد، اما راهحلهای مستقلی دارد. اکنون زمانی است که باید چند تصمیم اتخاذ کنیم. دوره سخت و پرهزینهای پیشروی ماست و هر تصمیمی در این زمینه، هزینههایی خواهد داشت.
کاری که فعالان اقتصادی و اتاقهای بازرگانی میتوانند انجام دهند، این است که تصویری درست از وضعیت ارائه و پیشنهادهایی مطرح کنند که عملی و اجرایی باشد و به سرمایه اجتماعی موجود متصل شود
غرقی گفت: کاری که فعالان اقتصادی و اتاقهای بازرگانی میتوانند انجام دهند، این است که تصویری درست از وضعیت ارائه و پیشنهادهایی مطرح کنند که اولاً عملی و اجرایی باشد و ثانیاً به بستر واقعی و سرمایه اجتماعی موجود متصل شود. این موضوع، یکی از مهمترین اقداماتی است که اتاقها میتوانند انجام دهند.
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران با اشاره به ظرفیت بخش خصوصی اظهار کرد: اتاقهای بازرگانی بهعنوان نمایندگان رسمی بخش خصوصی، ترکیب متفاوتی از نیروها، افراد و فعالان اقتصادی را در اختیار دارند. اگر اتاقها بتوانند از لحاظ نهادی پیشنهادی منسجم در این زمینه ارائه دهند، مؤثر خواهند بود.
نخستین اتفاقی که باید رخ دهد، حذف رانتها و امتیازهاست
غرقی بیان کرد: نخستین اتفاقی که باید رخ دهد، حذف این رانتها و امتیازهاست. با حذف آنها، حتماً برخی واحدها غیراقتصادی خواهند شد؛ همانطور که اگر جنگی هم وجود نداشت و این یارانهها برداشته میشد، آن واحدها غیراقتصادی میشدند. این وضعیت، تبعات تداوم همین سیاستهاست. اتفاق جالبی نیست، اما بههرحال باید با این واقعیت روبهرو شویم.
وی تصریح کرد: راهحلها باید از یکدیگر تفکیک شوند. این هیولایی که مقابل ما ایستاده است، باید بهاصطلاح فرنگیها «کالباس» شود؛ یعنی اجزای آن را از یکدیگر جدا کنیم، بر هر بخش متمرکز شویم، برای آن راهحل تولید کنیم و به سمت اجرای آن برویم. نمیتوان با یک راهحل کلی با همه این مسائل مواجه شد.
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران افزود: در دهه گذشته گفتارهایی داشتیم و وقتی میپرسیدیم چه باید کرد، گفته میشد باید خصوصیسازی انجام شود. اکنون وقتی میپرسیم آیا نتیجه خصوصیسازی مثبت بوده است، پاسخ منفی است؛ اما بار دیگر وقتی سؤال میکنیم چه باید کرد، همان پاسخ خصوصیسازی تکرار میشود. نمیتوان به همین شیوه ادامه داد.
وی گفت: اکنون وقتی میگوییم وضعیت اقتصادی کشور با مشکلاتی گره خورده، تحریم وجود دارد، با ناترازی مواجه هستیم، بنزین به میزان کافی تولید نمیشود و نرخ بیکاری بالاست، در پاسخ گفته میشود باید کاری کنیم که تحریمها برداشته شوند. حتماً رفع تحریم باید اتفاق بیفتد، اما نکته اینجاست که حتی زمانی که تحریمها شدت زیادی نداشتند و اقتصاد کشور تا حدی در گردش بود، باز هم به این ناترازیها دامن زده میشد.
برای رفع تحریم باید مذاکره انجام شود و سازوکار مربوط به آن طی شود
غرقی ادامه داد: من در کنار این دو مساله، به موضوع سومی نیز اعتقاد دارم که سرمایه اجتماعی است. رفع ناترازیها و تحریم، دو وزنه سنگین بر اقتصاد کشور هستند، اما دو راهحل متفاوت دارند. با وجود آنکه تأثیرگذاری جدی بر یکدیگر دارند، نمیتوان هر دو را با یک راهحل برطرف کرد.
وی اظهار کرد: برای رفع تحریم باید مذاکره انجام شود و سازوکار مربوط به آن طی شود؛ اما بخشی که به ناترازیها مربوط میشود، هم به سیاستها و هم به رانتهای غیرمولد وابسته است. البته رانتهای مولد نیز وجود دارند. ممکن است برای پنج سال از شکلگیری صنعت پتروشیمی در جنوب کشور حمایت شود یا یک دهه از صنعت فولاد پشتیبانی شود؛ اما از یک مقطع به بعد، این امتیازات به رانت تبدیل میشوند. این امتیازات بهموقع قطع نشدهاند و همچنان به آنها وابسته ماندهایم.
صنعتی مانند فولاد که باید بخش عمده و حدود ۵۰ درصد آن در بخش فراساحل و سواحل جنوبی مستقر میشد، در مناطق کمآب، با فاصله زیاد و هزینه بالا پراکنده شده است
عضو هیات نمایندگان اتاق ایران افزود: به همین دلیل است که جانمایی بسیاری از صنایع در مناطقی انجام شده که از مزیت نسبی برخوردار نیستند. برای نمونه، صنعتی مانند فولاد که باید بخش عمده و حدود ۵۰ درصد آن در بخش فراساحل و سواحل جنوبی مستقر میشد، در مناطق کمآب، با فاصله زیاد و هزینه بالا پراکنده شده است.
فعالان اقتصادی میتوانند برای حل ناترازیها مدل ارائه دهند و اعتمادسازی کنند
غرقی در پایان گفت: مسالهای که در داخل کشور در اختیار ما قرار دارد، ناترازیهاست. مساله تحریم در اختیار ما نیست و ما بازیگر رفع تحریم نیستیم. خواهان حل آن و مانند همه افراد این ملت، ذینفع رفع تحریم هستیم، اما در آن مؤثر نیستیم. در مقابل، باید بتوانیم مساله ناترازیها را تفکیک کنیم، بر اجزای آن متمرکز شویم و سرمایه اجتماعی را برای اصلاح آنها سازمان دهیم.
وی خاطرنشان کرد: فعالان اقتصادی میتوانند مدل ارائه دهند، اعتمادسازی کنند و با همکاری دولت و حاکمیت، شرایط را به سمتی ببرند که پذیرفته شود قیمتهایی که تعیین میکنیم و یارانههایی که میپردازیم، با هیچ عقل و منطقی سازگار نیست. تصمیمگیری در این زمینه آنقدر به تأخیر افتاده است که هزار مساله دیگر نیز به این گره افزوده شده؛ بنابراین، این موضوعی است که باید این روزها درباره آن صحبت کرد و برای حل آن پیش رفت.