زنگ خطر عناصر نادر خاکی / جهان در جستوجوی راهی برای رهایی از سلطه چین
محدودیتهای صادراتی چین، بار دیگر وابستگی جهان به این کشور در زنجیره تأمین عناصر نادر خاکی را برجسته کرده است. آمریکا و اروپا برای کاهش این وابستگی، به ایجاد ذخایر استراتژیک، توسعه معادن و تأسیسات فرآوری جدید و تقویت ائتلافهای معدنی روی آوردهاند. با این حال، هزینه بالای استخراج و فرآوری، تقاضای محدود داخلی و نگرانیهای زیستمحیطی، تنوعبخشی به زنجیره تأمین را دشوار کرده است. همزمان، رقابت آمریکا و چین برای دسترسی به منابع جدید، بهویژه در برزیل، آفریقا و گرینلند، شدت گرفته است.
به گزارش فولاد نیوز، زنگ هشدار ۱۶ سال پیش به صدا درآمد؛ در سال ۲۰۱۰ چین در جریان اختلاف بر سر جزایر مورد مناقشه در دریای چین شرقی، صادرات برخی عناصر نادر خاکی کلیدی خود را به ژاپن را متوقف کرد.
این مواد معدنی حیاتی در همهچیز، از تسلیحات پیشرفته و موبایل گرفته تا باتری خودروهای برقی و توربینهای بادی کاربرد دارند، لذا این اقدام توجه سایر کشورهای جهان را به خود جلب کردند. اما واکنش چندانی در عمل صورت نگرفت.
چین همچنان حدود ۷۰ درصد از استخراج عناصر نادر خاکی جهان و ۹۰ درصد از فرآوری و جداسازی آنها را در اختیار دارد.
در سال گذشته، پکن با محدود کردن صادرات عناصر نادر خاکی و نه وضع تعرفههای تلافیجویانه، دونالد ترامپ را وادار کرد از جنگ تجاری خود عقبنشینی کند؛ در پی این اقدام، تلاش برای یافتن منابع جدید با جدیت بیشتری آغاز شد.
آتشبس تجاری یکساله قرار است در ماه نوامبر منقضی شود. قیمت اربیم (Erbium)، یکی از عناصر ضروری برای زیرساختهای ارتباطی، نیز پیشاپیش و به دلیل نگرانیها از احتمال تمدید محدودیتهای صادراتی، بهشدت افزایش یافته است.
آغاز مجدد کنترلهای صادراتی و احتمال تمدید محدودیتها، بازارها را نگران کرده است و قیمت اربیوم، عنصری مهم برای زیرساختهای ارتباطی، پیش از موعد جهش کرده است.
۱۷ فلزی که با عنوان عناصر نادر خاکی شناخته میشوند، برخلاف نامشان چندان کمیاب نیستند؛ این نام به غلظت پایین آنها در ذخایر معدنی اشاره دارد. استخراج و فرآوری این عناصر پرهزینه، پیچیده و اغلب آلاینده است، در حالی که بازده اقتصادی آنها پایین است. به همین دلیل، آمریکا، که در دهه ۱۹۸۰ بر این صنعت تسلط داشت و سایر کشورها تولید را به چین واگذار کردند.
هر برنامهای برای متنوعسازی زنجیرههای تأمین باید بهگونهای طراحی شود که تقاضا و قیمتگذاری قابل پیشبینی را تضمین کند؛ در غیر این صورت موفق نخواهد شد.
حتی در حال حاضر نیز گزارشها حاکی از آن است که عناصر نادر خاکی تولید شده در آمریکا به دلیل نبود تقاضای داخلی، راهی بازارهای آسیا میشوند. در حالی که سیاست «بیل و کلنگ» به محرک جدید ژئوپلیتیک تبدیل شده است، عناصر نادر خاکی تنها بخش کوچکی از بازار مواد معدنی حیاتی را تشکیل میدهند؛ بهطوریکه ارزش بازار جهانی آنها در سال گذشته کمتر از ۶ میلیارد دلار بوده است.
تلاشها برای متنوعسازی زنجیرههای تأمین پیش از این نیز آغاز شده بود، اما رویارویی آمریکا و چین سرعت این روند را افزایش داد. پاییز سال گذشته، پنتاگون به بزرگترین سرمایهگذار شرکت آمریکایی امپی متریال (MP Materials) تبدیل شد.
در ماه فوریه نیز دولت ترامپ اعلام کرد که ۱۲ میلیارد دلار برای ایجاد ذخایر استراتژیک مواد معدنی حیاتی هزینه خواهد کرد که تمرکز اولیه آن بر عناصر نادر خاکی است.
مقامهای آمریکایی ظاهراً برنامه خود برای ایجاد زنجیرههای تأمین جدید را یک «پروژه منهتن» برای عناصر نادر خاکی توصیف کردهاند؛ با این حال، برخی کارشناسان درباره راهبرد پشت این حجم گسترده از سرمایهگذاری و پروژهها تردید دارند.
چین نیز که برای فرآوری، عناصر نادر خاکی وارد میکند و تحت تأثیر جنگ در میانمار قرار گرفته است، به دنبال متنوعسازی منابع تأمین خود است. واشنگتن و پکن هر دو به آفریقای جنوبی، گرینلند و بهویژه برزیل چشم دوختهاند؛ موضوعی که نگرانیهای جدی درباره پیامدهای زیستمحیطی استخراج این مواد، بهخصوص در برزیل، ایجاد کرده است.
نوآوری، بهویژه توسعه روشهایی برای بازیافت عناصر نادر خاکی یا استخراج آنها از باطلههای معدنی و روانابها، میتواند به تأمین تقاضا و کاهش آسیبهای زیستمحیطی کمک کند. با این حال، این اقدامات نمیتوانند روند رو به گسترش استخراج منابع معدنی را متوقف کنند.
اوایل سال جاری، آمریکا یک ائتلاف مواد معدنی حیاتی را با مشارکت ۵۴ شریک، از جمله استرالیا، کمیسیون اروپا و بریتانیا، راهاندازی کرد. اتخاذ رویکردی چندجانبه در این زمینه ضروری است؛ با این حال، اروپا و سایر کشورها میدانند که اتکا صرف به واشنگتن با توجه به بیثباتی دولت ترامپ بهویژه، استفاده گسترده و غیرقابل پیشبینی آن از ابزارهای تجاری و تهدیدهایش برای تصرف گرینلند میتواند بسیار پرریسک باشد.
ایجاد ذخایر استراتژیک از عناصر نادر خاکی حیاتی، سرمایهگذاری جدی و تقویت همکاری با متحدان همسو، اجزای اصلی راهحل مورد نظر خواهد بود.
«قانون مواد خام حیاتی اروپا» که در سال ۲۰۲۵ تصویب شد، اهدافی را برای کاهش وابستگی به واردات تا سال ۲۰۳۰ تعیین کرده است. فرانسه هماکنون میزبان بزرگترین تأسیسات خارج از چین برای فرآوری هر ۱۷ عنصر نادر خاکی است و مذاکراتی برای تأمین مواد معدنی از برزیل نیز در جریان است؛ با این حال، بسیاری نگراناند که کشورهای اروپایی با سرعت کافی در این مسیر حرکت نمیکنند و این روند باید تغییر کند.
منبع: فلزات آنلاین