بازار مس در تنگنای عرضه / خطونشان تحریمها برای سهم ایران از بازار جهانی مس
رشد تقاضا، اختلال در معادن و رقابت بر سر فلزی که قلب اقتصاد برقی جهان را در اختیار دارد، بازار مس را در سال ۲۰۲۶ به یکی از مهمترین بازارهای کالایی تبدیل کرده است. در این میان، ایران با وجود برخورداری از ذخایر و ظرفیت معدنی قابل توجه، هنوز سهمی متناسب با ظرفیت خود در بازار جهانی ندارد.
به گزارش فولاد نیوز، اگرچه برآورد رسمی ICSG هنوز از مازاد ۹۶ هزار تنی بازار مس تصفیهشده در سال جاری حکایت دارد، اما افت رشد تولید معدن، اختلال در معادن بزرگ، افزایش مصرف در شبکههای برق، خودروهای برقی و مراکز داده و همچنین ریسکهای ژئوپلیتیکی باعث شده است، قیمت و امنیت عرضه مس بیش از گذشته در کانون توجه قرار بگیرد.
بازاری که در ۲۰۲۶ تغییر کرد
مس در سال ۲۰۲۶ دیگر صرفاً یک فلز صنعتی نیست، بلکه به یکی از مواد اولیه راهبردی برای اقتصاد دیجیتال، گذار انرژی و توسعه زیرساختهای برق تبدیل شده است. شبکههای انتقال برق، خودروهای برقی، تجهیزات انرژیهای تجدیدپذیر، ساختمانها، تجهیزات الکترونیکی و مراکز داده همگی به مس وابستهاند. بر اساس اطلاعات USGS، کاربردهای الکتریکی مس شامل انتقال و تولید برق، سیمکشی ساختمان، مخابرات و محصولات الکتریکی و الکترونیکی حدود سهچهارم مصرف این فلز را تشکیل میدهد.
در سال ۲۰۲۶ این ویژگی استراتژیک بیش از گذشته خود را نشان داده است. توسعه هوش مصنوعی و مراکز داده به افزایش تقاضا برای کابل، ترانسفورماتور، تجهیزات توزیع برق و شبکههای جدید منجر شده و همزمان سرمایهگذاری در شبکه برق و خودروهای برقی نیز تقاضای ساختاری مس را تقویت کرده است. از سوی دیگر، عرضه نمیتواند با همین سرعت واکنش نشان دهد؛ زیرا توسعه یک معدن بزرگ مس به سرمایهگذاری سنگین، زیرساخت، مجوزهای زیستمحیطی و سالها زمان نیاز دارد.
عرضه، نقطه ضعف بازار
تصویر عرضه در سال ۲۰۲۶ پیچیدهتر از چیزی است که صرفاً با مقایسه تولید و مصرف قابل توضیح باشد. بر اساس آخرین برآورد International Copper Study Group، رشد تولید معدنی جهان در سال ۲۰۲۶ به ۱.۶ درصد کاهش یافته است؛ در حالی که برآورد قبلی رشد ۲.۳ درصدی را پیشبینی میکرد. کاهش برآورد تولید در جمهوری دموکراتیک کنگو، شیلی و اندونزی از عوامل اصلی این بازنگری بوده است.
تولید مس تصفیهشده نیز تنها ۰.۴ درصد افزایش خواهد یافت که نشان میدهد مشکل فقط استخراج سنگ معدن نیست و ظرفیت تبدیل کنسانتره به فلز تصفیهشده نیز با محدودیت روبهرو است.
در سمت تقاضا، ICSG رشد مصرف مس تصفیهشده جهان را برای ۲۰۲۶ حدود ۱.۶ درصد برآورد کرده که پایینتر از برآورد قبلی ۲.۱ درصدی است. چین همچنان موتور اصلی مصرف باقی میماند و انتظار میرود مصرف این کشور حدود ۱.۹ درصد افزایش پیدا کند. در سایر نقاط جهان نیز رشد مصرف حدود ۱.۳ درصد پیشبینی شده است.
با این حال، نکته مهم آن است که ICSG برای سال ۲۰۲۶ مازاد حدود ۹۶ هزار تن و برای سال ۲۰۲۷ مازاد ۳۷۷ هزار تن را پیشبینی کرده است. این ارقام در نگاه اول با روایت کمبود مس تضاد دارند، اما باید با احتیاط تفسیر شوند. بخشی از این مازاد به افزایش تولید مس ثانویه از قراضه و کاهش برآورد مصرف مربوط است و خود ICSG نیز تأکید کرده که تغییرات موجودیهای گزارشنشده چین میتواند تصویر واقعی عرضه و تقاضا را تغییر دهد.
چرا قیمت همچنان تحت فشار صعودی است؟
مساله اصلی بازار مس در سال ۲۰۲۶ کمبود مطلق فلز نیست، بلکه افزایش ریسک دسترسی به فلز در زمان و مکان مورد نیاز است. اختلال در معادن بزرگ، کاهش عیار سنگ معدن، مشکلات عملیاتی و محدودیتهای فرآوری باعث شده است بازار نسبت به شوکهای عرضه حساستر شود.
در تازهترین تحولات، کاهش پیشبینی تولید مس شیلی برای دومین فصل متوالی و ضعف تولید شرکتهایی مانند Codelco فشار عرضه را بیشتر کرده است. در جمهوری دموکراتیک کنگو نیز تصمیم دولت برای ممنوعیت صادرات کنسانتره مس و کبالت با هدف افزایش فرآوری داخلی، مسیر تجارت جهانی این فلز را پیچیدهتر کرده است.
همزمان، مس به یک دارایی استراتژیک برای قدرتهای بزرگ تبدیل شده است. آمریکا مس را در فهرست مواد معدنی حیاتی قرار داده و سیاستهای تجاری و تلاش برای افزایش ذخایر داخلی، جریان سنتی تجارت جهانی را تحت تأثیر قرار داده است. چین نیز همچنان جایگاه مسلطی در بخش پالایش دارد. این روند به معنای آن است که بازار مس بیش از گذشته تحت تأثیر سیاست صنعتی، امنیت اقتصادی و رقابت ژئوپلیتیکی قرار گرفته است.
ایران؛ تولیدکنندهای با ظرفیت بیشتر از سهم جهانی
در چنین شرایطی، ایران میتواند از منظر منابع معدنی و ظرفیت توسعه زنجیره مس، جایگاه مهمتری پیدا کند. ایران دارای ذخایر قابل توجه مس است و صنعت مس کشور طی سالهای گذشته، توسعه معادن، تولید کنسانتره و ظرفیت تولید کاتد را دنبال کرده است. با این حال، فاصله میان ظرفیت بالقوه و سهم واقعی ایران در تجارت جهانی همچنان قابل توجه است.
نقطه قوت ایران فقط ذخایر معدنی نیست؛ بلکه وجود تجربه فنی، زیرساختهای معدنی، واحدهای فرآوری و دسترسی جغرافیایی به بازارهای آسیایی نیز مزیت بالقوه ایجاد میکند. در صورت افزایش سرمایهگذاری در اکتشاف، استخراج و فرآوری، ایران میتواند از رشد تقاضای منطقهای برای مس بهره بیشتری ببرد.
اما تحریمها، محدودیت دسترسی به سرمایه خارجی، دشواری انتقال فناوری، مشکلات تأمین تجهیزات، هزینههای مالی و محدودیتهای تجاری مانع تبدیل کامل این ظرفیت به سهم پایدار در بازار جهانی شدهاند. گزارش USGS درباره صنعت مواد معدنی ایران نیز بر اهمیت منابع معدنی کشور و برنامههای توسعه ظرفیت فرآوری تأکید کرده است، هرچند بخش قابل توجهی از دادههای تفصیلی این گزارش به دورههای گذشته مربوط میشود.
فرصت بزرگ، در فرآوری است
برای ایران، افزایش قیمت جهانی مس بهتنهایی خبر خوبی نیست. اگر تولید کشور عمدتاً در مراحل اولیه زنجیره متوقف بماند، بخش قابل توجهی از ارزش افزوده در خارج از کشور ایجاد خواهد شد. راهبرد مهمتر، توسعه زنجیره از معدن تا کنسانتره، ذوب، پالایش، کاتد و در نهایت محصولات مسی با ارزش افزوده بالاتر است.
این موضوع در شرایط کنونی بازار اهمیت بیشتری دارد؛ زیرا جهان فقط به سنگ معدن مس نیاز ندارد، بلکه به ظرفیت پالایش و تولید محصولات مسی نیز نیازمند است. رشد بسیار محدود ۰.۴ درصدی تولید مس تصفیهشده جهان در برآورد ۲۰۲۶ نشان میدهد گلوگاه فرآوری میتواند به اندازه خود معدن اهمیت داشته باشد.
ایران همچنین میتواند از موقعیت جغرافیایی خود برای توسعه تجارت منطقهای استفاده کند. نزدیکی به بازارهای آسیایی و دسترسی به مسیرهای تجاری مختلف، در صورت کاهش موانع صادراتی و بهبود زیرساختهای لجستیکی، امکان حضور پررنگتر در زنجیره منطقهای مس را فراهم میکند.
ریسک ژئوپلیتیک برای ایران
در مقابل، موقعیت ایران در بازار مس یک وجه منفی هم دارد. تحولات خاورمیانه و اختلال در مسیرهای حملونقل میتواند هم هزینه صادرات و واردات و هم هزینه مواد اولیه مورد نیاز صنعت مس را افزایش دهد. ICSG نیز در برآورد ۲۰۲۶ خود صراحتاً نسبت به اثر درگیریهای خاورمیانه بر تجارت، رشد اقتصادی و تقاضای مس هشدار داده است.
از این منظر، ایران همزمان در موقعیت تولیدکننده، مصرفکننده و بازیگر جغرافیایی مهم قرار دارد. افزایش قیمت جهانی میتواند درآمد صادراتی صنعت مس را بالا ببرد، اما اختلال تجاری و افزایش هزینه حمل و تجهیزات میتواند بخشی از این منفعت را خنثی کند.
چشمانداز؛ مس همچنان فلز استراتژیک میماند
جمعبندی بازار مس در سال ۲۰۲۶ نشان میدهد که نباید تنها به پیشبینی مازاد ۹۶ هزار تنی ICSG نگاه کرد. بازار در کوتاهمدت ممکن است با مازاد مواجه باشد، اما ساختار بلندمدت آن همچنان شکننده است. رشد هوش مصنوعی، مراکز داده، توسعه شبکه برق، برقیسازی حملونقل و انرژیهای تجدیدپذیر تقاضا را بالا میبرد؛ در مقابل، افزایش عرضه معدنی به دلیل طولانی بودن دوره توسعه پروژهها، افت عیار معادن و افزایش ریسکهای سیاسی و زیستمحیطی به کندی اتفاق میافتد. آژانس بینالمللی انرژی نیز در گزارش ۲۰۲۶ خود تأکید کرده است که مواد معدنی حیاتی بیش از گذشته به موضوع امنیت اقتصادی و ملی تبدیل شدهاند.
برای ایران، این شرایط یک فرصت استراتژیک ایجاد کرده است. کشور از منابع و تجربه تولید مس برخوردار است، اما تبدیل این ظرفیت به قدرت واقعی در بازار جهانی به سرمایهگذاری، اکتشاف گستردهتر، توسعه فناوری، افزایش ظرفیت فرآوری و کاهش موانع صادراتی نیاز دارد. در غیر این صورت، رشد قیمت مس تنها به افزایش ارزش اسمی تولید داخلی منجر خواهد شد و ایران از موج اصلی سرمایهگذاری جهانی در زنجیره مس عقب خواهد ماند.
در نهایت، مس در سال ۲۰۲۶ بیش از هر زمان دیگری به فلز اقتصاد برق و فناوری تبدیل شده است. بنابراین ارزش واقعی آن برای ایران نه فقط در قیمت جهانی کاتد، بلکه در توانایی کشور برای تبدیل ذخایر معدنی به یک زنجیره صنعتی و صادراتی رقابتی تعریف میشود. اگر این تحول رخ دهد، مس میتواند از یک محصول معدنی به یکی از پایههای مهم توسعه صنعتی و ارزآوری غیرنفتی ایران تبدیل شود؛ در غیر این صورت، افزایش تقاضای جهانی و قیمتهای بالاتر، فرصت بزرگی خواهد بود که تنها بخشی از آن به اقتصاد ایران میرسد.