فشار مالی سختگیرانهترین ابزار چین در کنترل عناصر کمیاب است
عناصر کمیاب در واقع چندان کمیاب نیستند؛ این ۱۷ عنصر شامل لانتان، سریوم و نئودیمیوم به میزان فراوان در پوسته زمین یافت میشوند. نکته دشوار، فرآوری آنهاست.
به گزارش فولاد نیوز، رهبران غربی دیرهنگام به این واقعیت پی بردهاند که چین تسلط کامل بر عناصر کمیاب دارد. به عنوان مثال، اورسولا فون در لاین، رئیس کمیسیون اروپا، در نشست گروه ۷ ماه گذشته هشدار داد که جمهوری خلق چین «انحصار تقریباً کامل» خود بر این مواد حیاتی را به عنوان ابزاری برای فشار سیاسی به کار میگیرد؛ موادی که از خودروهای الکتریکی گرفته تا موشکهای هدایتشونده اهمیت دارند. اما کنار زدن تسلط چین کمتر به دسترسی به سنگها مربوط است و بیشتر به این بستگی دارد که آیا دولتهای غربی حاضرند از کسبوکاری با سود عملیاتی بسیار پایین حمایت مالی کنند یا خیر.
عناصر کمیاب در واقع چندان کمیاب نیستند؛ این ۱۷ عنصر شامل لانتان، سریوم و نئودیمیوم به میزان فراوان در پوسته زمین یافت میشوند. نکته دشوار، فرآوری آنهاست. جداسازی عناصر مختلف از یکدیگر نیازمند فرآیند پیچیدهای است که معمولاً حداقل ۵۰ مرحله دارد. تقاضا نیز زیاد نیست؛ یک خودرو ممکن است تنها حدود یک کیلوگرم عناصر کمیاب نیاز داشته باشد، اگرچه این مقدار برای کارکرد آن حیاتی است. وزن سبک و مقاومت حرارتی این مواد، جایگزینی آنها را برای آهنرباهای پرکاربرد در موتورهای الکتریکی و بهبود عملکرد موتورهای جت دشوار میکند.
این ترکیب از تقاضای محدود و فرآوری پرهزینه، کسبوکار را جذاب نمیکند. حجم کل خرید جهانی این مواد در سال ۲۰۲۴ تنها حدود ۳.۵ میلیارد دلار بود، در حالی که مس بیش از ۳۰۰ میلیارد دلار ارزش داشت. این اندازه کوچک، همراه با نوسانات شدید قیمت و معاملات پرخطر، سرمایهگذاری برای معدنکاران و فرآوریکنندگان را دشوار میکند. در سال ۲۰۱۰، وقتی چین صادرات را محدود کرد، قیمت عناصر کمیاب ده برابر شد.
مشکل اصلی این است که معدنکاران غربی بیشتر روی استخراج مواد خام تمرکز کردهاند که سودآورتر از فرآوری و تصفیه است. تصفیه حدود ۷۵ درصد هزینههای عملیاتی کل زنجیره تأمین این صنعت را به خود اختصاص میدهد که ناشی از هزینههای انرژی و مقررات زیستمحیطی است. سود کم با مدلهای کسبوکار معدنکاران غربی ناسازگار است و این موضوع علت تسلط شرکتهای چینی است که بهواسطه یارانههای دولتی، تحمل سود کمتر را دارند.
سال گذشته جمهوری خلق چین ۹۱ درصد از تولید عناصر کمیاب تصفیهشده را به خود اختصاص داد. شرکتهایی مانند Shenghe Resources با ارزش ۴ میلیارد دلار و China Rare Earth Resources and Technology با ارزش ۶ میلیارد دلار میتوانند با قیمتهایی فعالیت کنند که برای رقبای غربی قابل رقابت نیست. شرکت China Northern Rare Earth Group High-Tech با ارزش ۱۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۴ تنها ۵.۶ درصد سود عملیاتی داشت که بسیار کمتر از سود ۳۰ درصدی یا بیشتر شرکتهای غربی مانند ریوتینتو و بیاچپی است.
مثال اکسید نئودیمیوم-پرازدیمیوم (NdPr) که مادهای کلیدی در آهنرباهای خودروهای الکتریکی و توربینهای بادی است، این نکته را روشن میکند. تولیدکنندگان غیرچینی معمولاً برای راهاندازی تولید به قیمت حداقل ۱۴۰ تا ۱۵۰ دلار به ازای هر کیلوگرم نیاز دارند، در حالی که قیمت NdPr اخیراً از اوج خود در سال ۲۰۲۲ تا ۶۵ دلار به ازای هر کیلوگرم کاهش یافته است. همچنین عناصر کمیاب هنگام فرآوری معمولاً هیچ محصول جانبی مفیدی تولید نمیکنند که بتواند درآمد اضافی برای شرکتها ایجاد کند.
این شرایط نشان میدهد که دولتهای غربی باید وارد عمل شوند. نمونههایی در این زمینه وجود دارد؛ از سال ۲۰۲۱، کره جنوبی با حمایت دولتی از طریق نهاد Korea Mine Rehabilitation and Mineral Resources Corporation ذخایر مواد معدنی حیاتی خود را افزایش داده است. همچنین دولت فرانسه و سرمایهگذاران خصوصی ژاپنی در پروژهای به ارزش ۲۵۰ میلیون دلار شرکت کردهاند که توسط معدنچی فرانسوی Caremag برای تصفیه عناصر کمیاب به منظور تامین خودروساز اروپایی استلانتیس از سال ۲۰۲۷ راهاندازی خواهد شد. هفته گذشته وزارت دفاع آمریکا اعلام کرد که گسترش عملیات معدنچی داخلی MP Materials را تامین مالی خواهد کرد.
ویژگی مشترک این پروژهها ایجاد قیمت کف است که کارخانهها را تشویق میکند حتی در بازارهای ناپایدار به کار خود ادامه دهند. در مورد MP Materials، پنتاگون قیمت NdPr را از اواخر ۲۰۲۵ تا ۱۰ سال آینده با قیمت ۱۱۰ دلار به ازای هر کیلوگرم تضمین خواهد کرد که بسیار بالاتر از قیمتهای فعلی است. Caremag نیز قرارداد بلندمدتی با مشتریان خصوصی خود دارد که در برابر کاهش قیمتها محافظت میکند.
با این حال، آژانس بینالمللی انرژی پیشبینی میکند سهم بازار چین در تصفیه عناصر کمیاب تا سال ۲۰۴۰ فقط از ۹۱ درصد به ۷۳ درصد کاهش یابد. برای غلبه بر این وضعیت، دولتهای غربی ممکن است نیاز داشته باشند تا کنسرسیومهای بینالمللی تشکیل دهند که قیمتهای تضمینشده و اطمینان خرید هر مازاد عرضه برای ذخایر دولتی را فراهم کنند. این موضوع پیچیده به نظر میرسد، اما تشدید تنشهای ژئوپلیتیکی ممکن است توجهها را به کالاهای کلیدی مرتبط با دفاع جلب کند.
شکستن تسلط چین بر عناصر کمیاب سریع و ارزان نخواهد بود. اما اگر غرب به دنبال جایگزینی واقعی است، سرمایه عمومی، تضمینها و نیروهای بازار باید بار اصلی را به دوش بکشند. کنترلهای آمریکا بر تراشهها به تسریع توسعه نیمههادیهای داخلی چین کمک کرده است. اکنون ممکن است این دینامیک برعکس در مورد عناصر کمیاب اتفاق بیفتد.