تأثیر عوامل ژئوپلیتیکی و موانع تجاری بر بازار فولاد اوکراین چیست؟
بازار داخلی اوکراین، بهویژه بخش محصولات فولادی طویل، در برابر واردات آسیبپذیر است.
به گزارش فولاد نیوز، سال جاری میلادی روند منطقهایسازی تجارت جهانی فولاد را تشدید کرده است. تقویت اقدامات حمایتی در بازارهای کلیدی باعث تغییر در جریانهای تجاری جهانی و الگوهای واردات شده است. این مساله بر بازار محصولات فولادی اوکراین نیز تأثیر گذاشته و بهویژه بر بخش محصولات طویل اثرگذار است. برای تولیدکنندگان داخلی، شرایط با اجرای کامل سازوکار تعدیل کربن مرزی اتحادیه اروپا (CBAM) از ژانویه ۲۰۲۶ بسیار دشوارتر خواهد شد.
اقدامات حمایتی و CBAM
در سال جاری، اقدامات حمایتی در تمامی بازارهای اصلی محصولات فولادی – آمریکا، اتحادیه اروپا و هند – اعمال یا تقویت شدهاند. کشورهای جنوب شرق آسیا و ترکیه نیز در این مسیر فعال هستند. نتیجه آن حرکت فولاد به سوی بازارهایی است که هنوز برای واردات باز ماندهاند.
برای نمونه، ایالات متحده از ژوئن تعرفه واردات فولاد را به ۵۰ درصد افزایش داده است. اتحادیه اروپا نیز محدودیتهای مربوط به سهمیههای تعرفهای را امسال سختگیرانهتر کرده است. بر اساس برآوردهای دولتی، هند میتواند تا سال ۲۰۲۵ واردات فولاد خود را به نصف کاهش دهد. این کشور در آوریل یک تعرفه حفاظتی موقت ۱۲ درصدی روی برخی محصولات فولادی وضع کرده و اکنون افزایش آن به ۲۵ درصد در حال بررسی است.
این اقدامات ممکن است به کاهش تقاضا در بازار جهانی به میزان ۱۴ تا ۱۸ میلیون تن منجر شود. در حالیکه صادرات چین در حال افزایش است، این مسئله میتواند بر بازارهایی که فاقد موانع تجاری مؤثر هستند، تأثیری مخرب بگذارد.
افزون بر این، اجرای کامل سازوکار CBAM در سال ۲۰۲۶ باعث حذف فولاد تولید شده با کورههای مبدل اکسیژنی از بازار اتحادیه اروپا خواهد شد. در مقابل، کارخانههایی که از روش کوره قوس الکتریکی (EAF) استفاده میکنند – که میزان آلایندگی آنها چهار برابر کمتر است – مزیت رقابتی خواهند داشت، بهویژه در بخش محصولات طویل.
در اتحادیه اروپا، ۸۵ درصد از ظرفیت تولید محصولات طویل به EAF اختصاص دارد که نرخ بهرهبرداری آن حدود ۷۰ درصد است. بنابراین، تولیدکنندگان فولاد الکتریکی این امکان را دارند که ۳ تا ۴ میلیون تن تولید خود را افزایش داده و واردات فولاد تولیدشده با فناوری مبدل اکسیژنی را جایگزین کنند.
در سال ۲۰۳۰، پرداختهای CBAM برای محصولات طویلی که با فناوری کوره بلند-مبدل تولید شدهاند ممکن است از ۲۰۰ دلار در هر تن فراتر رود. این موضوع عملاً ادامه صادرات چنین محصولاتی از اوکراین و دیگر کشورها به اروپا را غیرممکن خواهد کرد.
از سوی دیگر، کشورهای آمریکا، کانادا، بریتانیا، استرالیا و نروژ نیز در حال بررسی معرفی ابزارهای مشابه ملی هستند. در نتیجه، تعداد بازارهای محافظتنشده کاهش خواهد یافت و فشار وارداتی بر آنها افزایش مییابد.
بازاری آسیبپذیر
صنعت فولاد اوکراین نسبت به تغییر در جریانهای تجاری بسیار آسیبپذیر است. نهتنها صادرات محصولات طویل اوکراین در خطر است، بلکه فروش این محصولات در بازار داخلی نیز تهدید میشود.
بهطور سنتی، سهم واردات در این بخش بالا نبوده است. در سالهای ۲۰۲۳ و ۲۰۲۴، سهم واردات ۱.۵ تا ۱.۶ درصد بود. اما در پنج ماه نخست سال ۲۰۲۵، این رقم به ۳.۲ درصد رسید. با این حال، ریسکهای ژئوپلیتیکی کنونی میتوانند باعث افزایش بیشتر واردات شوند. تأثیر مخرب این موضوع تنها به جایگزینی تولید داخلی محدود نخواهد بود، بلکه شامل فشار بر قیمتها نیز هست، زیرا تولیدکنندگان خارجی قادرند محصولات خود را با قیمت پایینتری عرضه کنند و دارای «برگهای برنده» خاصی هستند.
در حال حاضر، تنها دو اقدام ضد دامپینگ علیه واردات محصولات طویل فولادی به اوکراین وجود دارد – علیه میلههای فولادی از بلاروس و مولداوی. اما بازیگران بزرگ جهانی مانند ترکیه و چین مشمول هیچ محدودیتی نیستند. در فاصله ژانویه تا مه سال جاری، ۹۹.۸ درصد از میلگرد وارداتی اوکراین از ترکیه و ۹۸.۸ درصد از مفتول فولادی از چین بوده است.
شرایط نابرابر
مزیتهای رقابتی ترکیه ناشی از همکاری با روسیه است. این کشور تحریمهای اعمالشده علیه روسیه به دلیل تجاوز نظامی به اوکراین را نپذیرفته است. بنابراین شرکتهای ترکیهای محدودیتی در همکاری با تامینکنندگان روسی ندارند و بهویژه در حال واردات شمش فولادی از روسیه هستند (افزایش ۳۳.۳ درصدی نسبت به سال گذشته در پنج ماه اول ۲۰۲۵). در عین حال، روسها به دلیل ریسکهای اعتباری و هزینه تولید پایین میتوانند تخفیف ارائه دهند. طبق برآوردها، تفاوت قیمت بین محصولات روسی و میانگین قیمت بازار دستکم ۴۰ دلار به ازای هر تن است.
تولیدکنندگان ترکیهای همچنین به منابع انرژی ارزانقیمت روسی دسترسی دارند و به همین دلیل قیمت برق و گاز در این کشور بسیار پایینتر از اوکراین است.
در همین حال، سیاستهای غیربازاری چین نیز باعث افزایش بیسابقه صادرات فولاد این کشور شده است. در سال ۲۰۲۴، صادرات فولاد چین به ۱۱۰ میلیون تن رسید و در پنج ماه اول سال ۲۰۲۵، این رقم نسبت به سال گذشته ۹ درصد افزایش یافت و به ۴۸.۴۷ میلیون تن رسید.
مازاد تولید فولاد در چین در ۳ تا ۵ سال آینده ادامه خواهد داشت. کاهش این میزان تولید نیازمند اصلاحات ساختاری است که در اقتصاد برنامهریزیشده چین با ناکارآمدی روبهروست. بنابراین تولیدکنندگان داخلی مجبورند صادرات خود را افزایش داده و در بازارهای خارجی با سیاستهای قیمتگذاری تهاجمی حضور یابند.
سهم چین از بازار اتحادیه اروپا ناچیز است، اما با افزایش فشار بر بازارهای آسیایی همسایه، چین بهطور غیرمستقیم بر قیمتها در اروپا تأثیر میگذارد.
تولیدکنندگان چینی حتی زمانی که نیمی از کارخانههایشان زیانده هستند نیز تولید را در سطح بالا حفظ میکنند و به دلیل حمایت دولتی، توانایی عرضه با پایینترین قیمت را دارند.
رقابت با واردات محصولاتی که تحت شرایط اقتصادی و امنیتی متفاوت تولید شدهاند، برای تولیدکنندگان اوکراینی دشوار است. ظرفیتهای تولید داخلی مفتول و میلگرد (آرسلور میتال کریفیی ری، کامتاستال) در حال حاضر تنها با ۵۵ درصد ظرفیت فعال هستند.
در چهارمین سال از تجاوز تمامعیار روسیه، فولادسازان اوکراینی با چالشهای بزرگی روبهرو هستند؛ برق و لجستیک گران، رقابت شدید نهتنها از سوی تولیدکنندگان آسیایی، بلکه از سوی محصولات روسی، کمبود نیروی انسانی، نیاز به واردات زغالسنگ ککشو، موانع تجاری و غیره.
در میان این مشکلات، ادامه ورود واردات به اوکراین با خطر توقف تولید و تعلیق پروژههای سرمایهگذاری همراه است. چنین روندهایی پیشتر در اتحادیه اروپا نیز مشاهده شده است؛ جایی که بین سالهای ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ باعث تعطیلی یا ورشکستگی شماری از شرکتها و تأخیر در پروژههای کاهش آلایندگی شده است. همچنین، مسئله رقابتپذیری صنعت فولاد اوکراین حتی پس از پایان جنگ نیز در دستور کار باقی خواهد ماند.